جواب کوتاه
اماس بیماریای است که در آن دستگاه ایمنی به پوشش رشتههای عصبی مغز و نخاع آسیب میزند. علائم اولیه اماس معمولاً طی چند روز میآیند و بیش از ۲۴ ساعت میمانند، مثل تاری دید یک چشم یا بیحسی یک طرف بدن. درمانهای امروز در بسیاری از افراد حملهها را کم و پیشرفت بیماری را کند میکنند.دو نکته را همین اول بگوییم. بیشتر کسانی که با گزگز یا بیحسی دست و پا پیش ما میآیند، اماس ندارند. علت معمولاً چیز رایجتری است، مثل فشار روی عصب، کمبود ویتامین یا مشکل گردن.نکتهٔ دوم: اگر اماس هم باشد، بسیاری از افراد مبتلا سالها کار میکنند، ازدواج میکنند، بچهدار میشوند و زندگی روزمرهشان را ادامه میدهند. تشخیص زودتر و شروع بهموقع درمان کمک میکند این مسیر برای شما هم هموارتر باشد.
در کلینیک ما چه چیزی برای شما تغییر میکند؟
زودتر میفهمید چه خبر است: بهجای هفتهها جستجوی نگرانکننده در اینترنت، در ویزیت روشن میشود علائمتان به الگوی اماس شبیه است یا نه و قدم بعدی چیست. برای بسیاری از افراد همین روشن شدن، بخش بزرگی از نگرانی را برمیدارد.
اگر اماس باشد، وقت از دست نمیرود: MRI و آزمایشهای لازم را در همان ویزیت درخواست میکنیم و وقتی نتیجهها آماده شد، آنها را با هم مرور میکنیم. در اماس هرچه درمان زودتر شروع شود، حملههای سالهای بعد معمولاً کمتر و سبکتر است.
درمان با زندگی شما هماهنگ میشود: برنامهٔ بارداری، نوع کار، سفرها و تحمل بدنتان در برابر عوارض دارو را در نظر میگیریم. خستگی، گرفتگی عضله، مشکل ادرار و تغییر خلق را هم در هر ویزیت میپرسیم. برای خیلیها کم شدن همین خستگی روزانه، تغییر بزرگی در زندگی است.
پیگیری منظم با یک پروندهٔ پیوسته: پیگیری با متخصص مغز و اعصاب کلینیک است. در هر ویزیت علائم را با پرونده و MRIهای قبلیتان مقایسه میکنیم تا روشن شود کدام علامت تازه است و کدام از قبل بوده.
چه گزگزی به اماس شبیه است و چه گزگزی نه؟
دستی که در خواب بیحس میشود و با چند دقیقه تکان دادن خوب میشود، الگوی اماس نیست. بیحسی و گزگز علتهای بسیار شایعتری دارند: گیر افتادن عصب در مچ دست (سندرم تونل کارپال)، دیسک گردن، کمبود ویتامین B12، دیابت، استرس شدید و حتی نفسهای تند هنگام اضطراب.
چه چیزی ما را به اماس مشکوک میکند؟ علامتی که طی چند روز کمکم شکل گرفته، بیش از ۲۴ ساعت مانده و علت روشنی مثل تب یا گرمازدگی ندارد. این علامت معمولاً یک ناحیهٔ مشخص را درگیر میکند: دید یک چشم، یک طرف بدن، یک پا، یا حسی مثل بسته شدن کمربندی سفت دور شکم یا قفسهٔ سینه.
اگر چنین الگویی دارید، زودتر نوبت معاینه بگیرید. اگر علائمتان بیشتر به حالت اول شبیه است، صفحهٔ علتهای گزگز و بیحسی دست و پا کمکتان میکند.
علائم اولیه اماس چیست و هر کدام چه حسی دارد؟
علائم اماس به این بستگی دارد که کدام بخش مغز یا نخاع درگیر شده است. شایعترین حالتهایی که افراد با آنها پیش ما میآیند، اینها هستند.
تاری یا درد یک چشم
دید یکی از چشمها طی یکی دو روز تا چند روز تار یا کمرنگ میشود. رنگها شفافیت همیشگی را ندارند و وقتی چشم را حرکت میدهید، درد یا کشیدگی حس میکنید.
به این حالت التهاب عصب بینایی (نوریت اپتیک) میگویند که از علائم اولیهٔ شایع اماس است. بسیاری از افراد اول پیش چشمپزشک میروند و از آنجا به متخصص مغز و اعصاب معرفی میشوند.
چه کمکی میکنیم: دید و حرکتهای چشم را دقیق معاینه میکنیم و MRI درخواست میکنیم. اگر لازم باشد، یک دورهٔ کوتاه داروی ضدالتهاب (کورتون) میدهیم تا بینایی زودتر برگردد.
بیحسی و گزگزی که نمیرود
یک طرف بدن یا یک پا از زانو به پایین بیحس میشود. یا حس میکنید نوار سفتی دور تنهتان بسته شده است. این حس چند روز میماند و با تکان دادن دست و پا خوب نمیشود. گاهی هم وقتی گردن را به جلو خم میکنید، حسی شبیه برقگرفتگی از پشتتان پایین میرود.
چه کمکی میکنیم: در معاینه، نقشهٔ حس بدن را دقیق مشخص میکنیم. همین نقشهٔ ساده نشان میدهد مشکل از عصبهای محیطی، یعنی عصبهای دست و پا، است یا از مغز و نخاع. اگر به عصبهای دست و پا مربوط باشد، نوار عصب و عضله (EMG و NCS) را در همین کلینیک انجام میدهیم.
ضعف پا و سفتی عضله
هنگام راه رفتن یک پا سنگین است، بالا رفتن از پله سخت شده یا عضلهها مدام میگیرند، بهخصوص هنگام خواب. گاهی هم چند بار بیدلیل تعادلتان را از دست میدهید یا پایتان گیر میکند و خیال میکنید از خستگی است.
چه کمکی میکنیم: قدرت عضلهها و رفلکسها را بررسی میکنیم و اگر لازم باشد MRI نخاع درخواست میکنیم. برای سفتی عضله (اسپاسم) دارو میدهیم و با فیزیوتراپیست هماهنگ میکنیم تا راه رفتنتان روانتر شود.
خستگیای که با خواب خوب نمیشود
خستگی اماس با بیحوصلگی معمولی فرق دارد. بعدازظهرها ناگهان انگار باتری بدنتان تمام میشود و گرما آن را بدتر میکند. اطرافیان گاهی این حالت را بهاشتباه تنبلی میدانند. برای بسیاری از افراد این آزاردهندهترین علامت بیماری است.
چه کمکی میکنیم: اول بررسی میکنیم این خستگی از خود بیماری است یا از کمخوابی، افسردگی، کمبود آهن یا عوارض دارو. وقتی علت روشن شود، راههای درمانی مشخصی کمک میکنند بخشی از انرژی از دست رفته برگردد.
تعادل، سرگیجه و دوبینی
حس میکنید زمین زیر پایتان محکم نیست و تلوتلو میخورید. یا چند روز است سرگیجه و سبکی سر دارید، یا همه چیز را دوتا میبینید و با بستن یک چشم دوبینی از بین میرود.
بسیاری از سرگیجهها ربطی به مغز ندارند و از گوش داخلی هستند. با یک معاینهٔ ساده در همان ویزیت اول این دو را از هم جدا میکنیم. توضیح بیشتر در صفحهٔ انواع سرگیجه و عدم تعادل آمده است.
مشکل ادرار، حافظه و خلق
فوریت ادرار، یعنی وقتی باید زود خودتان را به دستشویی برسانید، در اماس شایع است. کندی در تمرکز، سخت پیدا کردن کلمهها، افسردگی و اضطراب هم زیاد دیده میشوند. بسیاری از افراد از گفتن این مسائل خجالت میکشند.
ما خودمان در هر ویزیت اینها را میپرسیم، چون برای همهٔ آنها راه درمانی هست که معمولاً کیفیت زندگی را بهتر میکند.
تشخیص اماس چطور انجام میشود؟
هیچ آزمایش سادهای بهتنهایی جواب روشن بله یا نه نمیدهد. تشخیص بر دو پایه است: آسیب در بیش از یک بخش دستگاه عصبی، و آسیبهایی که در زمانهای مختلف پیدا شدهاند. این اطلاعات را از سه راه جمع میکنیم:
شرححال دقیق و معاینه: علائم فعلی را بررسی میکنیم و دورههای مشابه گذشته را هم میپرسیم. مثلاً تاری دید گذرایی در دوران کنکور، یا بیحسی عجیبی که چند سال پیش چند هفته مانده و خودبهخود خوب شده است.
MRI مغز و نخاع: در این تصویر، ضایعههای اماس شکل و جای شناختهشدهای دارند. MRI نشان میدهد این آسیبها قدیمیاند یا تازه شکل گرفتهاند.
آزمایش خون و گاهی آزمایش مایع نخاع: آزمایش خون را برای کنار گذاشتن علتهای دیگر، مثل کمبود شدید ویتامین، درخواست میکنیم. نمونهگیری از مایع نخاع (پونکسیون کمری) فقط وقتی لازم میشود که MRI و معاینه برای تشخیص کافی نباشند.
تشخیص معمولاً در جلسهٔ اول کامل نمیشود و این روال درستی است. هم دیر تشخیص دادن اماس آسیب میزند و هم اینکه کسی بیدلیل این برچسب را بگیرد. برای همین با دقت و قدمبهقدم پیش میرویم. در بیشتر کسانی که با گزگز یا بیحسی میآیند، نتیجهٔ بررسی به علت سادهتری میرسد.
درمان اماس چیست و چطور پیش میرود؟
بعد از تشخیص، این سؤال را زیاد میشنویم: «حالا چه میشود؟» درمان اماس چند بخش دارد و هر بخش را متخصص مغز و اعصاب کنار شما پیگیری میکند.
داروهای تعدیلکنندهٔ بیماری: این داروها را متخصص مغز و اعصاب تجویز و پیگیری میکند. هدفشان کم کردن دفعههای حمله و جلوگیری از ضایعههای تازه است. امروز گزینهها زیادند: قرص، آمپول و تزریقهای دورهای با قدرت اثر متفاوت.
دارو را با توجه به نوع بیماری، برنامهٔ بارداری، سن و ترجیح خود شما انتخاب میکنیم. در طول مصرف هم پاسخ به دارو و عوارض احتمالی را منظم بررسی میکنیم. این داروها را به تصمیم خودتان قطع یا کم نکنید؛ قطع ناگهانی ممکن است بیماری را فعالتر برگرداند.
درمان حملهها: اگر حملهای شما را ناتوان کرده باشد، مثل افت ناگهانی دید یا مشکل جدی در راه رفتن، یک دورهٔ کوتاه کورتون میدهیم تا بهبود زودتر اتفاق بیفتد. هر تغییر کوچکی کورتون لازم ندارد.
کنترل علائم روزانه: برای خستگی، گرفتگی عضله، درد، مشکل ادرار، خواب و خلق، درمانهای کمکی مؤثری داریم. فیزیوتراپی و تمرینهای تعادل هم بخش مهمی از برنامهاند و روی انرژی روزانهتان اثر مستقیم دارند. برای این بخش با فیزیوتراپیست هماهنگ میکنیم.
وقتی خلقتان هم پایین آمده: افسردگی در اماس شایع است و درمان دارد. اگر با درمان معمول بهتر نشد، rTMS (تحریک مغناطیسی مغز) گزینهای است که بعد از ارزیابی، کنار درمان اصلی بررسی میکنیم. پیش از آن نکتههای ایمنی مثل سابقهٔ تشنج و داروهایتان را میسنجیم.
صادقانه بگوییم: شواهد rTMS در افراد مبتلا به اماس هنوز محدود است و این روش جای داروهای اماس را نمیگیرد. دربارهٔ این روش در صفحهٔ درمان افسردگی با rTMS بیشتر بخوانید.
ویزیت و پیگیری منظم: معمولاً دستکم سالی یک بار بررسی کامل انجام میدهیم و به تشخیص پزشک MRI کنترلی درخواست میکنیم. اگر علامت تازهای پیدا کردید یا علائم قبلی شدیدتر شد، همان موقع به کلینیک خبر بدهید، حتی اگر نوبت بعدیتان چند ماه دیگر است.
انواع اماس چیست و نوع شما کداماست؟
عودکننده-بهبودیابنده (RRMS): رایجترین نوع در زمان تشخیص است. دورههایی از حمله با علائم مشخص پیش میآید و بین آنها بیماری آرام میشود یا علائم تا حدی بهتر میشوند.
پیشروندهٔ ثانویه (SPMS): در بعضی افراد، معمولاً بعد از سالها حملهها کمتر میشود و ناتوانی آرامآرام بیشتر میشود.
پیشروندهٔ اولیه (PPMS): در گروه کوچکتری، علائم از همان ابتدا بدون حملهٔ ناگهانی و آهسته پیش میروند.
سندرم بالینی ایزوله (CIS): اولین حملهٔ عصبی است، بدون معیارهای کافی برای تشخیص اماس. ممکن است هرگز به اماس تبدیل نشود یا بعدها علائم دیگری بیاید. تصمیم برای شروع درمان در این مرحله را با همفکری شما میگیریم.
نوع و مرحلهٔ بیماری روی انتخاب دارو اثر دارد و با گذشت زمان ممکن است برنامهٔ پیگیری را تغییر دهیم.
حمله یا عود چیست و چه باید کرد؟
حمله یعنی علامت عصبی کاملاً تازه، یا برگشت و بدتر شدن واضح علائم قبلی. این علامت باید دستکم ۲۴ ساعت بماند و علت دیگری مثل تب، گرمازدگی یا عفونت نداشته باشد.
هر بدحالی یا برگشت علامتی به معنی حملهٔ تازه نیست. هوای گرم، خستگی زیاد، بدخوابی و بهخصوص عفونت ادراری ممکن است علائم قدیمی را موقتاً بیدار کنند. به این حالت «شبهحمله» میگویند و با رفع علت، مثل پایین آمدن تب یا درمان عفونت، خودبهخود آرام میشود.
این تفاوت مهم است، چون شبهحمله کورتون لازم ندارد. هر وقت علامت تازهای دیدید، برای نوبت زودتر با کلینیک تماس بگیرید تا شما را معاینه کنیم. اگر علامت ناگهانی و در چند دقیقه شروع شد، منتظر نوبت نمانید و با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
اماس و زندگی روزمره؛ چه کاری از دست خودتان برمیآید؟
ورزش و تحرک روزانه: فعالیت سبک در حد توانتان، حتی ۲۰ دقیقه پیادهروی در روز، به خلق، تعادل و انرژی کمک میکند.
کنار گذاشتن سیگار و قلیان: سیگار و قلیان پیشرفت اماس را سریعتر میکنند. ترک آنها از مهمترین کارهایی است که کاملاً در دست خودتان است.
کنترل ویتامین D: سطح ویتامین D خون را با آزمایش دورهای بسنجید و مکمل را طبق دستور پزشک مصرف کنید.
خواب کافی و دوری از گرمای مستقیم: با آب ولرم یا خنک دوش بگیرید، در ساعتهای اوج گرما بیرون نروید و کارهای سنگین را برای صبح زود بگذارید.
برنامهریزی بارداری: بسیاری از زنان مبتلا بارداری سالمی را پشت سر میگذارند. فقط بعضی داروها باید پیش از بارداری قطع یا عوض شوند؛ پس تصمیمتان را زودتر به ما بگویید.
آگاه کردن خانواده: وقتی خانواده با خستگی اماس و شبهحمله آشنا شود، سوءتفاهمهای روزمرهٔ خانه معمولاً خیلی کمتر میشود.
چه زمانی وقت بگیرید؟
اگر یکی از این نشانهها را دارید، بدون نگرانی برای ویزیت متخصص مغز و اعصاب وقت بگیرید:
تاری، تیرگی یا کم شدن دید یک چشم، بهخصوص اگر هنگام حرکت دادن چشم درد دارید.
بیحسی، گزگز یا خوابرفتگیای که بیش از ۲۴ ساعت مانده و علتش روشن نیست.
ضعف یک طرف در دست یا پا، کشیده شدن پا روی زمین هنگام راه رفتن، یا گیر کردنهای بیدلیل و مکرر پا.
دوبینی، به هم خوردن تعادل یا سرگیجهای که چند روز مانده و خوب نشده است.
حس فشار یا نوار سفت دور شکم، یا حس برقگرفتگی گذرا در ستون فقرات هنگام خم کردن گردن.
قبلاً اماس تشخیص داده شده و حالا علامت تازهای دارید، یا پیگیری درمانتان نیمهکاره مانده است.
این موارد صبر نمیکنند: علائم اماس معمولاً طی چند روز شکل میگیرند. علامتی که در چند دقیقه و ناگهانی شروع شود، نشانهٔ اورژانس است. در این حالت همین حالا با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید یا به نزدیکترین اورژانس بیمارستان بروید:
ضعف یا افتادگی ناگهانی یک طرف صورت، بیحسی یکبارهٔ دست و پا، مشکل ناگهانی در حرف زدن یا تاری دید ناگهانی.
سردرد شدید و ناگهانی، مثل صاعقه، که تا امروز شبیهش را نداشتهاید.
تشنجی که بیش از ۵ دقیقه طول بکشد یا هوشیاری برنگردد.
کاهش هوشیاری، گیجی غیرعادی، یا سرگیجهٔ شدید و ناگهانی همراه با به هم ریختن حرف زدن و ناتوانی در راه رفتن.
در ویزیت چه میشود؟
شنیدن شرححال: میپرسیم علائم دقیقاً از چه زمانی شروع شده، چطور پیش رفته و آیا قبلاً تجربهٔ مشابهی داشتهاید.
معاینهٔ مغز و اعصاب: عصب بینایی، تعادل، رفلکسها، قدرت عضلهها و حس لمس را بررسی میکنیم. بیشتر افراد این معاینه را دردناک نمیدانند.
بررسیهای تکمیلی: اگر لازم باشد، MRI مغز و نخاع و آزمایشهای خون تخصصی درخواست میکنیم، یا نوار عصب و عضله را در همین کلینیک انجام میدهیم.
جمعبندی و برنامهٔ درمان: نتیجهٔ معاینه و تصویرها را با هم مرور میکنیم و دربارهٔ برنامهٔ دارویی و زمان ویزیتهای بعدی با هم تصمیم میگیریم.
برای ویزیتهای پیگیری، تغییرها و علامتهای تازه را یادداشت کنید. نام داروها، گزارش MRIهای قبلی و سؤالهایتان را همراه بیاورید.
اگر قبلاً جای دیگری پیگیری شدهاید، خلاصهٔ پرونده را هم بیاورید و سفر طولانی یا تصمیم بارداری را زودتر به ما بگویید. فهرست کامل در راهنمای اولین مراجعه آمده است.
دیدگاهها
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است. اولین نفر باشید.