سرگیجه و عدم تعادل؛ علل، علائم هشدار و درمان

علل رایج سرگیجه

• سرگیجه وضعیتی خوش‌خیم (BPPV): چرخش شدید و کوتاه، معمولاً کمتر از یک دقیقه، هنگام دراز کشیدن، غلت زدن در رختخواب یا نگاه به بالا.
• التهاب عصب تعادلی: چرخش مداوم که طی چند ساعت شروع می‌شود و ممکن است چند روز طول بکشد.
• میگرن دهلیزی: دوره‌های ورتیگو در افرادی که سابقه میگرن دارند، گاهی بدون سردرد.
• بیماری منیر: حمله‌های چرخش همراه با وزوز، احساس پری و کاهش شنوایی یک گوش.
• سبکی سر: اغلب به افت فشار هنگام برخاستن، کم‌آبی، کم‌خونی یا داروها مربوط است.
• عدم تعادل مزمن: ممکن است با نوروپاتی، مشکلات بینایی، پارکینسون یا بیماری‌های مغزی مرتبط باشد.

سرگیجه چطور ارزیابی می‌شود؟

پزشک درباره شکل علامت، مدت هر دوره، عامل شروع و علائم همراه سؤال می‌کند. معاینه شامل بررسی حرکات چشم، تعادل، راه رفتن و در صورت شک به BPPV، مانور دیکس‌هال‌پایک است که با تغییر وضعیت سر، چرخش و حرکات مشخص چشم را آشکار می‌کند.

راهنمای انجمن گوش و حلق و بینی آمریکا برای BPPV، تشخیص را بر پایه همین معاینه می‌داند و انجام روتین تصویربرداری یا آزمون‌های تعادلی را در موارد معمول توصیه نمی‌کند. در سرگیجه‌های غیرمعمول یا همراه با علائم عصبی، MRI یا بررسی‌های دیگر درخواست می‌شود.

درمان سرگیجه

• BPPV: مانورهای جابه‌جایی مانند مانور اپلی که در مطب انجام می‌شود و در بسیاری از بیماران علائم را برطرف می‌کند؛ ممکن است نیاز به تکرار باشد.
• توان‌بخشی دهلیزی: تمرین‌های تعادلی برای کمک به سازگاری مغز پس از التهاب عصب تعادلی یا عدم تعادل مزمن.
• درمان علت: مانند پیشگیری از میگرن، تنظیم داروها یا درمان کم‌خونی.

داروهای ضدسرگیجه ممکن است در روزهای اول حمله شدید کمک کنند، اما مصرف طولانی آن‌ها بدون تشخیص، روند بهبود تعادل را کند می‌کند و راهنمای BPPV استفاده روتین از آن‌ها را توصیه نمی‌کند.

علت سرگیجه را از کجا بفهمیم؟

چند سؤال ساده، مسیر ارزیابی را روشن‌تر می‌کند. پاسخ آن‌ها را پیش از ویزیت یادداشت کنید:

• احساس شما چرخش است، سبکی سر یا ناپایداری هنگام راه رفتن؟
• هر دوره چند ثانیه، چند ساعت یا چند روز طول می‌کشد؟
• با تغییر وضعیت سر، برخاستن سریع، استرس یا نور شروع می‌شود؟
• همراه با وزوز، کاهش شنوایی، سردرد، تهوع یا تاری دید است؟
• اخیراً دارویی شروع یا تغییر داده‌اید؟

برای مثال، چرخش چندثانیه‌ای هنگام غلت زدن بیشتر به BPPV اشاره دارد، در حالی که سبکی سر هنگام برخاستن به افت فشار و ناپایداری تدریجی در تاریکی به مشکل حس پاها نزدیک‌تر است. تعیین علت سرگیجه با همین شرح حال و معاینه شروع می‌شود.

چه زمانی برای ارزیابی مراجعه کنیم؟

اگر دوره‌های چرخش یا ناپایداری تکرار می‌شود، بیش از چند روز ادامه دارد، باعث زمین خوردن شده یا با کاهش شنوایی و وزوز یک گوش همراه است، برای ارزیابی نوبت بگیرید. در سالمندان و افرادی که بیماری قلبی، دیابت یا فشار خون دارند، ارزیابی زودتر اهمیت بیشتری دارد. تا زمان ویزیت، هنگام برخاستن آهسته بلند شوید، مایعات کافی بنوشید، در زمان حمله بنشینید یا دراز بکشید و از رانندگی و کار در ارتفاع خودداری کنید. اگر به داروی تازه‌ای شک دارید، بدون مشورت آن را قطع نکنید. در صورت امکان، زمان و شرایط هر دوره را یادداشت کنید تا الگوی علائم در ویزیت روشن‌تر شود.

برخی افراد پس از یک دوره التهاب عصب تعادلی یا BPPV، مدتی احساس ناپایداری یا نگرانی از تکرار حمله دارند و فعالیت خود را محدود می‌کنند. این محدودیت می‌تواند بهبود تعادل را کندتر کند. تمرین‌های تدریجی توان‌بخشی و بازگشت آرام به فعالیت‌های روزمره، زیر نظر پزشک یا فیزیوتراپیست، در بسیاری از بیماران به بازگشت اعتمادبه‌نفس کمک می‌کند.

عدم تعادل در سالمندان و پیشگیری از زمین خوردن

در سالمندان، عدم تعادل اغلب چند علت همزمان دارد؛ مانند کاهش بینایی، ضعف عضلات، نوروپاتی، مصرف چند دارو و مشکلات مفاصل. زمین خوردن در این گروه ممکن است به شکستگی و کاهش استقلال منجر شود، پس ارزیابی آن اهمیت دارد. اگر پیش‌تر زمین خورده‌اید، حتی اگر آسیبی نداشته است، زمان، محل و شرایط آن را به پزشک بگویید.

• فهرست داروها را با پزشک مرور کنید؛ برخی داروهای خواب‌آور، فشار خون و آرام‌بخش خطر زمین خوردن را بیشتر می‌کنند.
• نور کافی در مسیر شبانه، حذف فرش‌های لغزنده و نصب دستگیره در حمام را جدی بگیرید.
• تمرین‌های تعادلی و تقویت عضلات پا، زیر نظر فیزیوتراپیست، در بسیاری از افراد مفید است.
• کفش مناسب با کف غیرلغزنده بپوشید و بینایی و شنوایی را به‌طور منظم بررسی کنید.

برای ارزیابی، ویزیت متخصص مغز و اعصاب را رزرو کنید. سایر مشکلات را در بیماری‌ها و مشکلات ببینید.