سرگیجه و عدم تعادل
انواع سرگیجه، علتهای رایج مثل BPPV، علائمی که اورژانس لازم دارند و راههای درمان در کلینیک.
تهران نورو کلینیککلینیک مغز و اعصاب تهران
تهران نورو کلینیک · https://tehranneuroclinic.ir/blog/bppv-positional-vertigo
صبح هنگام بیدار شدن سرتان را روی بالش میچرخانید و ناگهان سقف و دیوارهای اتاق با سرعتی سرسامآور به دور سرتان میچرخند؛ تجربهای هولناک که گرچه کمتر از یک دقیقه طول میکشد، اما ترس از تکرار آن باعث میشود با احتیاط کامل غلت بزنید، از نگاه کردن به قفسههای بالا خودداری کنید و نگران سکته مغزی شوید. این عارضه شایعترین اختلال سیستم وستیبولار است و خوشبختانه سرگیجه وضعیتی درمان حتمی و بدون داروی شیمیایی دارد. با اجرای حرکات اصلاحی دقیق در همان جلسه ویزیت، کریستالهای سرگردان به جایگاه اصلی خود بازگردانده میشوند. در تهران نورو کلینیک، ابتدا مجرای درگیر را با تستهای تشخیصی شناسایی کرده و سپس درمان را بلافاصله اجرا میکنیم.
سرگیجه وضعیتی حملهای خوشخیم یا BPPV، شایعترین علت ورتیگو و چرخش محیطی است که منحصراً به دنبال تغییر موقعیت سر نسبت به جاذبه رخ میدهد. این چرخش دورانی شدید معمولاً بین ۱۰ تا ۶۰ ثانیه طول کشیده و با ثابت ماندن سر خاموش میشود. عامل آن جابهجایی اتوکونیا (کریستالهای میکروسکوپی کربنات کلسیم) از اتولیت به درون مجاری نیمدایرهای گوش داخلی است. برای سرگیجه وضعیتی درمان دارویی خط اول محسوب نمیشود؛ بلکه استاندارد طلایی درمان، انجام مانورهای فیزیکی بازوضعیتدهی نظیر مانور اپلی در مطب است که با هدایت صحیح زاویه سر، کریستالها را به مخزن طبیعی خود بازمیگرداند و در بیش از ۸۵ درصد موارد در همان جلسه اول بهبودی کامل حاصل میشود
بسیاری از مراجعان این عارضه را با عناوینی مثل سرگیجه با چرخاندن سر یا سرگیجه ناشی از تکان دادن سر توصیف میکنند. نشانههای اختصاصی این اختلال عبارتند از:
بروز شدید سرگیجه هنگام غلت زدن در رختخواب، دراز کشیدن ناگهانی، خم شدن برای بستن بند کفش یا بالا بردن سر برای دیدن سقف.
مدتزمان کوتاه حمله (معمولاً زیر یک دقیقه) که پس از چند ثانیه تاخیر (Latency) آغاز میشود.
حالت تهوع، استفراغ گذرا، تعریق سرد و احساس شناوری یا ناپایداری عمومی که ممکن است تا چند ساعت پس از حمله باقی بماند.
نبود هرگونه علائم شنوایی؛ کاهش شنوایی، احساس کیپی مداوم، وزوز گوش، دوبینی و کرختی اندامها در BPPV دیده نمیشوند و در صورت حضور، نشاندهنده ابتلای سایر مسیرهای عصبی هستند.
در گوش داخلی، لابیرنت تعادلی شامل سه مجرای نیمدایرهای حاوی مایع اندولنف و دو کیسه حسی (اوتریکول و ساکول) است. بر روی سلولهای مویی این کیسهها لایهای ژلاتینی حاوی ذرات کلسیمی بسیار ریز به نام اتوکونیا قرار دارد که وظیفه آنها درک شتاب خطی و جهت جاذبه است.
اگر این کریستالها به دلیلی کنده شده و درون یکی از مجاری نیمدایرهای (در ۸۵ تا ۹۰ درصد موارد مجرای خلفی) شناور شوند (کانالیتیازیس)، با هر چرخش سر مانند پیستون در مایع سُر میخورند[cite: 12]. این حرکت نابجا موجب تحریک شدید گیرندههای مویی شده و پیامی به مغز ارسال میکند که گویی سر با سرعتی غیرعادی در حال چرخش است، در حالی که چشمها سکون بدن را گزارش میدهند.این تعارض حاد حسی، ورتیگوی چرخشی و پرشهای ریتمیک کره چشم (نیستاگموس) را پدید میآورد.
کهولت سن و تخریب ساختار پروتئینی اتوکونیا، ترومای خفیف به سر، استراحت مطلق طولانیمدت، سابقه جراحیهای دندانپزشکی، التهاب عصب وستیبولار و میگرن از مهمترین عوامل مستعدکننده این عارضه به شمار میروند.
اشتباه رایج بسیاری از مبتلایان، مصرف طولانیمدت داروهای سرکوبکننده وستیبولار (مانند بتاسرک، سیناریزین یا دیمنهیدرینات) است. سرگیجه وضعیتی یک نقص مکانیکی هیدرولیک درون مجاری گوش است و هیچ قرصی قادر به حل کردن یا جابهجا نمودن کریستالهای کربنات کلسیم نیست. این داروها صرفاً سیستم تطابق مرکزی مغز را سرکوب کرده، احساس خوابآلودگی و گیجی روزانه ایجاد میکنند و زمان بازتوانی بیمار را به تعویق میاندازند. مصرف دارو تنها به عنوان آرامبخش موقت برای مهار حالت تهوع حاد در ساعات اولیه پذیرفته شده است.
تشخیص BPPV نیازمند هیچگونه تصویربرداری پرهزینه یا آزمایش خون نیست. متخصص مغز و اعصاب روی تخت معاینه تست ارزیابی دیکس-هالپایک (Dix-Hallpike) را اجرا میکند: سر بیمار با زاویه ۴۵ درجه چرخانده شده و بیمار به سرعت به پشت خوابانده میشود. بروز ورتیگو و نوع حرکت پرشی مردمک چشم (نیستاگموس چرخشی-بالازننده)، مجرای مبتلا و سمت درگیر را به وضوح مشخص میسازد.
بلافاصله پس از تایید سمت درگیر، درمان سرگیجه گوش داخلی با مانورهای فیزیوتراپی وستیبولار آغاز میشود. شاخصترین آنها مانور اپلی (Epley Maneuver) است که طی ۴ مرحله چرخشی پیوسته، زاویه سر نسبت به جاذبه تغییر داده میشود تا ذرات از مجرای نیمدایرهای خارج شده و به داخل اوتریکول بازگردند، جایی که دیگر حس کاذب حرکت ایجاد نمیکنند.
در اکثر بیماران یک الی دو بار اجرای مانور در همان جلسه ویزیت برای خاموش کردن کامل حملات کافی است.
اقدام به انجام مانورهای درمانی در منزل پیش از معاینه دقیق تخصصی خطرساز است. اگر مانور برای سمت اشتباه یا مجرای نادرست (مانند مجرای افقی به جای خلفی) اجرا شود، ممکن است کریستالها به مجاری دیگر هدایت شده و شدت سرگیجه را چندین برابر کنند. پس از تعیین دقیق گوش درگیر توسط پزشک، تمرینات خانگی ایمن (مانند مانور برانت-داروف یا اپلی اصلاحشده) در صورت لزوم به بیمار آموزش داده خواهد شد.
برگشت حملات BPPV در بازه زمانی یک تا پنج سال آینده در حدود ۳۰ تا ۵۰ درصد مراجعان مشاهده میشود. این بازگشت نشاندهنده ضایعه تومورال یا بیماری بدخیم مغزی نیست؛ بلکه به دلیل شکنندگی طبیعی ساختار پیوندی بلورها رخ میدهد. در صورت بروز مجدد، همان مانورهای درمانی سابق اثربخشی کامل خود را نشان خواهند داد. با این حال، اگر مشخصات حمله دگرگون شده و با وزوز گوش یا نقصهای حسی-حرکتی همراه گردد، بررسی مجدد بالینی الزامی است.
برای تشخیص دقیق، باید ویژگیهای متمایز سایر سندرمهای وستیبولار را بشناسیم:
افت فشار وضعیتی: احساس سیاهی رفتن چشمها و سبکی سر به هنگام ایستادن ناگهانی که ناشی از اختلال همودینامیک است و چرخش دورانی ندارد.
نوریت وستیبولار: چرخش چرخشی مداوم، شدید و غیرقابلتحمل که چندین روز بدون توقف ادامه مییابد و ارتباطی با زاویه سر ندارد.
بیماری منیر: حملات دورهای سرگیجه همراه با احساس پری گوش، وزوز بم و افت شنوایی نوسانی.
میگرن دهلیزی (Vestibular Migraine): دورههای طولانیتر سرگیجه که غالباً با سردردهای ضرباندار، حساسیت شدید به نور و صدا و الگوهای میگرنی همپوشانی دارد. جزئیات این اختلال در صفحه میگرن و راهنمای جامع سرگیجه و عدم تعادل تشریح شده است.
در ویزیت تخصصی، دکتر ناصر مهربان الگوهای زمانی محرک، سابقه ضربه به سر و بیماریهای همراه را بررسی میکند. سپس معاینات دقیق اعصاب جمجمهای، رفلکسهای دهلیزی-چشمی و تست دیکس-هالپایک انجام شده و مانور اصلاحی در همان لحظه اجرا میگردد. نیاز به تصویربرداری MRI صرفاً در موارد وجود علائم غیرطبیعی عصبی یا مقاومت غیرمعمول به مانورها احساس میشود.
توصیه میشود در روز ویزیت همراه داشته باشید و از رانندگی شخصی پرهیز فرمایید. این ارزیابی ساختاریافته در قالب ویزیت متخصص مغز و اعصاب ارائه میشود؛ جهت آمادگی به راهنمای اولین مراجعه مراجعه فرمایید.
رزرو اینترنتی نوبت معاینه و درمان سرگیجه
حملات چرخش ناگهانی محیط با تکان دادن سر، خم شدن یا دراز کشیدن چند روز متوالی تکرار شده است.
به دلیل ترس از بروز سرگیجه، وضعیت خوابیدن را تغییر دادهاید یا از انجام فعالیتهای روزمره بازماندهاید.
علائم علیرغم مصرف داروهای ضدسرگیجه همچنان باقی مانده یا پس از یک دوره بهبودی مجدداً بازگشته است.
فرد در سن کهنسالی قرار دارد و عدم تعادل احتمال افتادن و شکستگی استخوان را به همراه دارد.
موارد اورژانسی نیازمند تماس فوری با ۱۱۵: چنانچه سرگیجه به صورت ناگهانی همراه با دوبینی، فلج یا ضعف یکطرفه اندامها، عدم تقارن صورت، ناتوانی در تکلم، بیحسی، ناتوانی کامل در ایستادن روی پاها یا سردرد فوقالعاده شدید رخ دهد، زنگ خطری جدی برای ایسکمی عروق خلفی مغز و سکته مغزی است. در این شرایط زمان طلایی را تلف نکرده و سریعاً با شماره ۱۱۵ تماس حاصل فرمایید.
خود ماهیت BPPV خوشخیم بوده و هیچگونه صدمه بافتی به ساختار مغز وارد نمیسازد. با این حال، خطرات ناشی از سقوط، افتادن ناگهانی سالمندان و تصادفات رانندگی حین حمله بسیار جدی است. با درمان سریع مانور، این تهدیدات برطرف میگردند.
خیر؛ فرآیند مانور به هیچ وجه دردناک نیست. تنها در زمان تغییر پوزیشن سر ممکن است همان حس چرخش آشنا برای چند ثانیه فعال شود که نشانه به حرکت درآمدن کریستالهاست. در صورت وجود آرتروز حاد گردن یا دیسک کمر، مانورها با متدهای تعدیلشده اجرا میشوند.
محدودیتهای سنتی مانند خوابیدن در حالت نیمهنشسته با دو بالش به مدت چند روز، طبق جدیدترین گایدلاینهای بالینی منسوخ شده است. بیمار میتواند سر خود را به طور طبیعی حرکت دهد. تنها توصیه میشود در روز اول رانندگی نکرده و از تکانهای شدید سر پرهیز گردد.
با افزایش سن، ماتریس پروتئینی پیونددهنده کریستالهای کلسیمی سستتر شده و ذرات مستعد جدا شدن میگردند. همچنین سابقه ضربات ورزشی یا تصادفات و کمبود ویتامین D میتوانند در عود نقش داشته باشند. در هر صورت عود بیماری با تکرار همان مانور به سادگی کنترل میشود.
هر دو متخصص صلاحیت درمان این عارضه را دارند. مزیت مراجعه به متخصص مغز و اعصاب این است که در همان معاینه، علل بالقوه مغزی، میگرن دهلیزی و اختلالات ساقه مغز به دقت رد شده و مانور درمانی در لحظه پیادهسازی میگردد.
اگر غلت زدن در بستر یا چرخاندن سر روزمرگی شما را مختل کرده، نیازی به مصرف بیاثر قرصهای ضدسرگیجه نیست. در یک جلسه ویزیت در تهران نورو کلینیک، عامل گوش شناسایی شده و مانور رهاییبخش اجرا میشود.
دیدگاهها
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است. اولین نفر باشید.