نوروپاتی محیطی؛ علت گزگز و بی‌حسی دست و پا

علائم نوروپاتی

• گزگز، سوزن‌سوزن شدن یا بی‌حسی که از انگشتان پا شروع می‌شود
• درد سوزشی یا تیرکشنده، به‌ویژه شب‌ها
• کاهش حس پا به‌طوری که زخم یا آسیب دیرتر متوجه شوید
• ضعف عضلات، مشکل در باز کردن دکمه یا زمین خوردن
• عدم تعادل، به‌ویژه در تاریکی

بی‌حسی و گزگز محدود به چند انگشت دست ممکن است به فشار روی یک عصب مانند سندرم تونل کارپال مربوط باشد که نوع دیگری از آسیب عصب است.

چه عواملی باعث نوروپاتی می‌شوند؟

• دیابت و پیش‌دیابت
• کمبود ویتامین B12، به‌ویژه در گیاه‌خواران، سالمندان و مصرف‌کنندگان طولانی متفورمین یا داروهای کاهنده اسید معده
• مصرف زیاد الکل
• کم‌کاری تیروئید و بیماری کلیه
• برخی داروها، از جمله داروهای شیمی‌درمانی
• بیماری‌های ارثی اعصاب و برخی بیماری‌های خودایمنی

در بخشی از بیماران، با وجود بررسی کامل، علت مشخصی پیدا نمی‌شود.

نوروپاتی چطور بررسی می‌شود؟

پس از شرح حال و معاینه، پزشک ممکن است آزمایش خون درخواست کند. طبق مرور شواهد آکادمی نورولوژی آمریکا، اندازه‌گیری قند خون، ویتامین B12 و بررسی پروتئین‌های غیرطبیعی خون (الکتروفورز با ایمونوفیکساسیون) بیشترین کمک را در یافتن علت نوروپاتی قرینه دارند. بسته به شرایط، آزمایش‌های تیروئید و کلیه نیز انجام می‌شود.

نوار عصب و عضله مشخص می‌کند آیا اعصاب محیطی درگیر هستند، آسیب بیشتر به پوشش عصب است یا خود رشته عصبی، و شدت آن چقدر است. این اطلاعات در انتخاب بررسی‌های بعدی کمک می‌کند.

درمان نوروپاتی

• درمان علت: کنترل قند خون در دیابت، جبران کمبود B12، قطع الکل یا تنظیم دارو با نظر پزشک.
• کنترل درد عصبی: برخی داروها برای کاهش درد سوزشی به کار می‌روند؛ انتخاب و تنظیم آن‌ها با پزشک است.
• مراقبت از پاها: بررسی روزانه پا، کفش مناسب و درمان زودهنگام زخم، به‌ویژه در دیابت.
• فیزیوتراپی و تمرین تعادل: برای ضعف و پیشگیری از زمین خوردن.

نوروپاتی دیابتی و مراقبت از پاها

در افراد دیابتی، آسیب عصب معمولاً آهسته و بی‌صدا پیشرفت می‌کند. کاهش حس پا باعث می‌شود بریدگی، تاول یا فشار کفش دیر متوجه شود و همین زخم‌ها ممکن است عفونی شوند. بررسی منظم پاها بخشی از مراقبت دیابت است:

• هر روز کف و لای انگشتان پا را نگاه کنید؛ اگر خم شدن سخت است از آینه یا کمک اطرافیان استفاده کنید.
• پیش از پوشیدن کفش، داخل آن را بررسی کنید و پابرهنه راه نروید.
• پیش از شستن پا، دمای آب را با دست یا دماسنج بسنجید، چون بی‌حسی پا حس داغی را کم می‌کند.
• ناخن‌ها را صاف کوتاه کنید و پینه یا زخم را خودتان با تیغ درمان نکنید.
• هر زخم، تغییر رنگ یا ورم پا را زود به پزشک نشان دهید.

زندگی با درد عصبی

درد سوزشی یا تیرکشنده ممکن است خواب و فعالیت روزانه را مختل کند. داروهای درد عصبی معمولاً با دوز کم شروع و به‌تدریج تنظیم می‌شوند و اثر آن‌ها ممکن است پس از چند هفته آشکار شود؛ پس بدون مشورت، دارو را زود قطع یا دوز را زیاد نکنید. مسکن‌های معمول اغلب روی درد عصبی اثر محدودی دارند. فعالیت بدنی منظم مانند پیاده‌روی، کنترل قند خون، ترک سیگار و الکل و خواب کافی در کنار درمان دارویی کمک‌کننده است. اگر درد با وجود درمان آزاردهنده باقی مانده، گزینه‌های دیگر را در ویزیت پیگیری بررسی کنید.

پیش از ویزیت چه چیزی آماده کنید؟

• زمان شروع علائم، محل شروع و مسیر گسترش آن
• نتیجه آزمایش‌های اخیر قند خون، HbA1c، ویتامین B12، تیروئید و کلیه
• فهرست همه داروها و مکمل‌ها، از جمله ویتامین‌ها
• میزان مصرف الکل و سابقه شیمی‌درمانی
• سابقه خانوادگی مشکلات مشابه
• در دیابت، کفش‌هایی که معمولاً می‌پوشید تا محل فشار یا سایش بررسی شود

مصرف طولانی متفورمین یا داروهای کاهنده اسید معده را هم ذکر کنید، چون ممکن است با کمبود B12 مرتبط باشند. این اطلاعات کمک می‌کند پزشک آزمایش‌ها و نیاز به نوار عصب و عضله را دقیق‌تر تعیین کند و بررسی‌های تکراری کمتر شود. اگر علائم یک‌طرفه، ناگهانی یا همراه با ضعف است، زودتر مراجعه کنید.

تفاوت گزگز دست و پا با علل دیگر

همه موارد گزگز دست و پا نوروپاتی نیستند. فشار موقت روی عصب هنگام خواب، اضطراب و تنفس تند، کمبود برخی املاح و مشکلات گردن یا کمر هم ممکن است احساس مشابهی ایجاد کنند. گزگزی که فقط در یک اندام، ناگهانی یا همراه با ضعف است، الگوی متفاوتی دارد و باید زودتر بررسی شود. در این موارد، معاینه دقیق مشخص می‌کند کدام بررسی لازم است و آیا نیاز به نوار عصب هست یا نه.

برای ارزیابی علائم، ویزیت متخصص مغز و اعصاب را رزرو کنید. علل دیگر بی‌حسی را در صفحه ام‌اس و سایر مشکلات را در بیماری‌ها و مشکلات ببینید.