سرگیجه و عدم تعادل
انواع سرگیجه، علتهای رایج مثل BPPV، علائمی که اورژانس لازم دارند و راههای درمان در کلینیک.
تهران نورو کلینیککلینیک مغز و اعصاب تهران
تهران نورو کلینیک · https://tehranneuroclinic.ir/blog/orthostatic-dizziness
بسیاری از مراجعان در مطب میگویند: «وقتی بلند میشوم چشمم سیاه میرود و برای چند ثانیه ناچارم دیوار را بگیرم تا تعادلم برگردد.» تجربهٔ سبکی سر هنگام برخاستن از تخت یا صندلی، همراه با تاری دید لحظهای و سرگیجه هنگام بلند شدن، یکی از شایعترین شکایتهای نورولوژیک است که در اصطلاح پزشکی به آن افت فشار وضعیتی یا هیپوتانسیون ارتواستاتیک گفته میشود. اگرچه این حالت در بسیاری از موارد با اصلاح سبک زندگی برطرف میشود، اما تکرار مداوم آن میتواند زنگ خطری برای اختلال در اعصاب خودکار، عوارض دارویی، کمخونی یا نوسانات عصبی باشد. در «تهران نورو کلینیک» (واقع در نیاوران، چهارراه کامرانیه)، زیر نظر مستقیم دکتر ناصر مهربان (متخصص مغز و اعصاب)، با معاینه دقیق بالینی، تست فشار خون خوابیده و ایستاده و بررسی جامع سیستم عصبی، ریشهٔ اصلی سیاهی رفتن چشم را شناسایی و درمان میکنیم.
اصلیترین علت سیاهی رفتن چشم هنگام بلند شدن، پدیدهای به نام افت فشار وضعیتی (یا به زبان علمی هیپوتانسیون ارتواستاتیک) است. هنگامی که به سرعت از حالت خوابیده یا نشسته به حالت ایستاده تغییر وضعیت میدهید، نیروی جاذبه خون را به سمت رگهای پا میکشد و برای چند ثانیه خونرسانی به شبکهٔ بینایی و مغز کاهش مییابد. عواملی نظیر کمآبی بدن، گرمای محیط، عوارض برخی داروها، کمخونی، استرس و اضطراب شدید، دیابت و اختلال در عملکرد اعصاب خودکار از مهمترین دلایل بروز این عارضه هستند. اگر سرگیجه هنگام بلند شدن با غش کردن (سنکوپ)، زمین خوردن، تپش قلب یا گزگز اندامها همراه است، انجام معاینهٔ تخصصی مغز و اعصاب ضروری است.
برای درک دقیق علت سیاهی رفتن چشم و تاری دید، باید مکانیسم هوشمند بدن در برابر جاذبه را بشناسیم. زمانی که از جای خود برمیخیزید، جاذبهٔ زمین بلافاصله حدود ۳۰۰ تا ۸۰۰ سیسی از حجم خون را به سمت وریدهای پا و حفرهٔ شکمی میکشد. در حالت طبیعی، گیرندههای عصبی کنترل فشار (بارورسپتورها) در کسری از ثانیه به سیستم عصبی خودکار فرمان میدهند تا رگهای پایینتنه را منقبض کرده و ضربان قلب را کمی افزایش دهد تا خون کافی به مغز و شبکیهٔ چشم برسد.
حال اگر این واکنش عصبی-عروقی حتی چند ثانیه با تأخیر انجام شود، فشار خون سیستولیک حداقل ۲۰ میلیمتر جیوه (یا فشار دیاستولیک ۱۰ میلیمتر جیوه) سقوط میکند. چون شبکیهٔ چشم و قشر بینایی مغز به افت اکسیژن فوقالعاده حساس هستند، اولین علامت به صورت سیاهی رفتن چشم، برفکی شدن یا تاری دید، سبکی سر هنگام برخاستن، احساس گرگرفتگی و گاهی وزوز یا کیپ شدن گوش ظاهر میشود. به محض اینکه چند ثانیه صبر میکنید یا دوباره مینشینید، پمپاژ خون به مغز به حالت عادی بازگشته و تصویر جلوی چشمتان شفاف میشود.
پاسخ به این پرسش که چرا برخی افراد هر روز دچار سرگیجه هنگام بلند شدن میشوند، به دو دسته عوامل «گذرا و محیطی» و «عصبی و زمینهای» تقسیم میشود. شایعترین علل عبارتاند از:
کمآبی بدن و کاهش حجم خون: ننوشیدن آب کافی در طول روز، تعریق شدید در هوای گرم، ورزش سنگین، روزهداری، تب یا اسهال و استفراغ، حجم مایع داخل رگها را کم کرده و مستقیماً باعث سیاهی رفتن چشم در زمان تغییر وضعیت میشود.
مصرف برخی داروها (شایعترین علت قابل اصلاح): داروهای کاهندهٔ فشار خون و قرصهای ادرارآور (دیورتیکها)، داروهای درمان بزرگی پروستات (مانند تامسولوسین)، نیتراتهای قلبی، برخی داروهای ضدافسردگی و اعصاب، داروهای پیشگیری از میگرن (نظیر پروپرانولول) و داروهای پارکینسون میتوانند واکنش رگها را کند کنند. هرگز داروی خود را سرخود قطع نکنید؛ در ویزیت تخصصی با تنظیم دوز یا تغییر ساعت مصرف، این مشکل برطرف میشود.
اختلال اعصاب خودکار و نوروپاتی (علت مهم نورولوژیک): اعصاب اتونوم (خودکار) بدون ارادهٔ ما وظیفهٔ تنگ کردن رگها هنگام ایستادن را بر عهده دارند. در بیماران مبتلا به دیابت طولانیمدت یا درگیری عصبهای محیطی، این رفلکس عصبی تضعیف میشود که اغلب با خوابرفتگی و سوزش پاها همراه است (درمان نوروپاتی و گزگز دست و پا).
بیماری پارکینسون و اختلالات حرکتی: هیپوتانسیون ارتواستاتیک یکی از علائم غیرحرکتی شناختهشده در بیماری پارکینسون است که هم به دلیل ماهیت خود بیماری و هم به دنبال مصرف داروهای دوپامینرژیک مانند لوودوپا رخ میدهد (تشخیص و درمان پارکینسون).
استرس، اضطراب شدید و حملات پانیک: بسیاری از بیماران جوان که با شکایت «وقتی بلند میشوم چشمم سیاه میرود» مراجعه میکنند، دچار بیشفعالی سیستم عصبی ناشی از اضطراب مزمن، تنفسهای سطحی (هایپرونتیلاسیون) و اختلال خواب هستند که تعادل عروقی را برهم میزند (درمان اضطراب و حملات پانیک).
کمخونی، فقر آهن و بارداری: کاهش هموگلوبین خون ظرفیت حمل اکسیژن به مغز را پایین میآورد و باعث میشود فرد با کوچکترین تغییر وضعیتی دچار سبکی سر هنگام برخاستن و ضعف عمومی شود.
استراحت طولانی در بستر و وعدههای غذایی سنگین: چند روز بستری بودن پس از جراحی یا بیماریهای ویروسی، و همچنین تجمع خون در سیستم گوارش پس از خوردن غذاهای پرکربوهیدرات و سنگین (افت فشار پس از غذا)، از دیگر عوامل شناختهشده هستند.
در ادبیات روزمره، اغلب بیماران هر نوع عدم تعادل را «سرگیجه» مینامند، اما در معاینهٔ نورولوژی تفکیک این دو سرنوشتساز است:
سیاهی رفتن چشم و سبکی سر (Presyncope): حس میکنید خون به مغزتان نمیرسد، چشمتان تار یا سیاه میشود، بدنتان سست میشود و احساس میکنید در آستانهٔ غش کردن هستید. این حالت تقریباً همیشه در زمان ایستادن یا تغییر وضعیت رخ میدهد و با نشستن سریعاً آرام میگیرد.
سرگیجهٔ واقعی یا چرخشی (Vertigo): احساس میکنید خودتان یا دیوارهای اتاق به دور سرتان میچرخند و معمولاً با تهوع یا عدم تعادل هنگام غلت زدن در رختخواب همراه است که منشأ آن گوش میانی یا مسیرهای تعادلی مغز است (تشخیص و درمان سرگیجه و عدم تعادل).
تاری دید ناشی از میگرن یا اماس: گاهی علت سیاهی رفتن چشم و تاری دید به افت فشار ربطی ندارد؛ بلکه ناشی از «اورای بینایی میگرن» (که بین ۵ تا ۶۰ دقیقه طول میکشد و با سردرد همراه است؛ درمان تخصصی میگرن) یا التهاب عصب بینایی است که با تست نوار چشم (تست VEP در نیاوران) به دقت قابل تشخیص است.
برای کنترل افت فشار وضعیتی و پیشگیری از سرگیجه هنگام بلند شدن، رعایت تکنیکهای فیزیکی و اصلاح سبک زندگی خط اول درمان است:
قانون بلند شدن دو مرحلهای: هرگز به صورت ناگهانی از رختخواب نپرید. ابتدا بنشینید، ۳۰ تا ۶۰ ثانیه پاهای خود را از لبهٔ تخت آویزان کنید، مچ پاها را چند بار بالا و پایین ببرید تا پمپ عضلانی ساق پا فعال شود و سپس به آرامی بایستید.
مانورهای انقباضی در لحظهٔ سیاهی چشم: اگر پس از ایستادن حس کردید چشمتان سیاه میرود، فوراً بنشینید. اگر امکان نشستن ندارید، پاهای خود را به حالت ضربدری روی هم بگذارید و عضلات ساق پا، ران، باسن و شکم را به مدت ۳۰ ثانیه محکم منقبض کنید تا خون به سمت قلب و مغز پمپاژ شود.
نوشیدن آب کافی در ابتدای صبح: بدن پس از چند ساعت خواب شبانه دچار کمآبی نسبی است. نوشیدن یک لیوان بزرگ آب خنک پیش از برخاستن از تخت، حجم خون و واکنشپذیری عروق را به شکل محسوسی بهبود میبخشد.
اصلاح الگوی تغذیه: اگر پس از ناهار یا شام دچار سبکی سر هنگام برخاستن میشوید، حجم هر وعده را کمتر کرده، تعداد وعدهها را افزایش دهید و مصرف کربوهیدراتهای ساده (نان سفید، برنج زیاد و شیرینیجات) را محدود کنید.
پرهیز از محیطهای بسیار گرم: دوش آب داغ طولانی، سونا و ایستادن بیحرکت در هوای گرم باعث گشاد شدن رگهای پوستی و تشدید هیپوتانسیون ارتواستاتیک میشوند.
بالا بردن زاویهٔ سر تخت: قرار دادن شیب ملایم (حدود ۱۰ تا ۱۵ درجه) زیر سر تشک در هنگام خواب شبانه، به تنظیم بهتر گیرندههای فشار خون برای صبح روز بعد کمک میکند.
تنظیم تخصصی داروها: تغییر دوز یا ساعت مصرف قرصهای فشار خون، اعصاب یا پروستات را صرفاً با مشورت پزشک متخصص انجام دهید.
اگر سیاهی رفتن چشم به یک مشکل تکرارشونده تبدیل شده و کیفیت زندگی یا تمرکز شما را مختل کرده است، در تهران نورو کلینیک (شمال تهران، چهارراه کامرانیه) فرآیند ارزیابی و درمان سیاهی رفتن چشم و سرگیجه زیر نظر مستقیم دکتر ناصر مهربان (متخصص مغز و اعصاب) در یک مسیر دقیق و علمی انجام میگیرد:
تست استاندارد فشار خون ارتواستاتیک: فشار خون و ضربان قلب شما ابتدا پس از ۵ دقیقه استراحت در حالت خوابیده و سپس در دقایق اول و سوم پس از ایستادن اندازهگیری و ثبت میشود تا وجود و شدت افت فشار وضعیتی به صورت کمی اثبات گردد.
معاینهٔ جامع نورولوژیک و بازبینی داروها: عملکرد اعصاب محیطی، تعادل، رفلکسها و فهرست کامل داروهای مصرفی شما به دقت بررسی میشود.
ارزیابیهای پاراکلینیکی پیشرفته در کلینیک: در صورتی که سیاهی چشم با گزگز، بیحسی پاها یا دیابت همراه باشد، برای بررسی درگیری اعصاب از نوار عصب و عضله (EMG و NCS) استفاده میکنیم. اگر شک به episodes از حال رفتن با منشأ مغزی وجود داشته باشد نوار مغز (EEG) و در موارد همراه با تاری دید ماندگار نوار چشم (VEP) در همان مرکز انجام میشود.
درمانهای نوین و غیردارویی (rTMS): در بیمارانی که ریشهٔ سرگیجه، سبکی سر و علائم جسمی آنها ناشی از اضطراب شدید، حملات پانیک، اختلال خواب یا میگرن مزمن است و تمایلی به مصرف داروهای آرامبخش یا مسکنهای سنگین ندارند، از روش پیشرفته و غیرتهاجمی درمان با rTMS در تهران (تحریک مغناطیسی مغز) برای بازتنظیم مدارهای عصبی بدون عوارض دارویی بهره میگیریم.
پیش از مراجعه، فهرست کامل داروهای خود و زمان مصرف آنها را یادداشت فرمایید (جزئیات بیشتر را در راهنمای اولین مراجعه بخوانید).
همین حالا برای رزرو آنلاین نوبت ویزیت و ارزیابی تخصصی اقدام کنید
در صورت مشاهدهٔ هر یک از شرایط زیر، بررسی پزشکی را به تعویق نیندازید:
سیاهی رفتن چشم هنگام بلند شدن چندین بار در هفته تکرار میشود یا به تازگی بدون علت مشخصی آغاز شده است.
حتی یک نوبت باعث از دست رفتن هوشیاری (غش کردن) یا زمین خوردن شما شده است.
علائم بلافاصله پس از شروع یک داروی جدید یا تغییر دوز داروهای قبلی ظاهر شدهاند.
سن شما بالای ۶۵ سال است یا سابقهٔ دیابت، پارکینسون، کمخونی یا بیماری قلبی دارید.
همراه با سبکی سر، دچار گزگز و بیحسی پاها، لرزش دست، کندی حرکت یا سردردهای مکرر هستید.
هشدار اورژانسی (تماس فوری با ۱۱۵): اگر سیاهی چشم یا غش کردن همراه با درد یا فشار در قفسهٔ سینه، تپش قلب شدید، تنگی نفس، غش در حین ورزش یا ضربه به سر در اثر سقوط باشد؛ و یا اگر سرگیجه و تاری دید به شکل ناگهانی با ضعف یا بیحسی یک طرف بدن، کج شدن صورت، سنگینی زبان و اختلال گفتار یا دوبینی همراه شود، فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید؛ زیرا این نشانهها میتوانند علامت سکتهٔ مغزی یا اورژانس قلبی باشند.
بله، این یکی از رایجترین ابهامات بیماران است. فشار خونی که در خانه یا مطب در حالت نشسته اندازهگیری میشود، فشار پایهٔ شما را نشان میدهد؛ اما در افت فشار وضعیتی (هیپوتانسیون ارتواستاتیک)، مشکل در سرعت انقباض رگها در لحظهٔ ایستادن است. این افت ناگهانی فقط زمانی تشخیص داده میشود که پزشک فشار خون را ابتدا در حالت خوابیده و سپس در دقایق اول و سوم ایستادن اندازه بگیرد.
خیر، به تنهایی نشانهٔ سکته نیست. سیاهی رفتن چشم هنگام بلند شدن که تنها چند ثانیه طول میکشد و با نشستن برطرف میشود، ناشی از کاهش گذرای فشار خون است و آسیبی به بافت مغز نمیزند. سکتهٔ مغزی یا حملهٔ ایسکمیک گذرا (TIA) معمولاً به تغییر وضعیت بدن ربطی ندارد و با علائم عصبی دیگری همچون بیحسی یا فلج یک سمت بدن، اختلال ناگهانی در تکلم، کج شدن دهان، دوبینی یا عدم تعادل شدید همراه است که نیازمند تماس فوری با ۱۱۵ است.
نوشیدن آب کافی (بهویژه یک لیوان آب پیش از برخاستن از رختخواب و در فصول گرم) تقریباً در تمام افراد به بهبود سبکی سر هنگام برخاستن کمک میکند. اما افزایش مصرف نمک یک نسخهٔ عمومی نیست؛ زیرا در افراد مبتلا به پرفشاری خون در حالت خوابیده، نارسایی قلبی یا بیماریهای کلیوی میتواند خطرناک باشد. میزان دقیق آب و نمک مجاز شما پس از معاینه در کلینیک تعیین میشود.
هرگز به تصمیم خودتان دوز قرص فشار خون را کم یا قطع نکنید، زیرا قطع ناگهانی میتواند منجر به جهش خطرناک فشار خون شود. اگر علت سیاهی رفتن چشم شما عوارض داروهای فشار، پروستات یا اعصاب باشد، متخصص مغز و اعصاب با هماهنگی پزشک قلب، از طریق تغییر زمان مصرف دارو (مثلاً انتقال به شب) یا جایگزینی با داروی ملایمتر، مشکل را بدون به خطر افتادن سلامتتان حل میکند.
در بیمارانی که دچار افت فشار وضعیتی شدید یا نوروپاتی اتونوم هستند، استفاده از گنهای شکمی یا جورابهای واریس (فشاری) بلند تا بالای ران مانع از تجمع خون در وریدهای پا هنگام ایستادن میشود. با این حال، تجویز این پوششها باید پس از معاینهٔ عروق و اعصاب پا توسط پزشک انجام شود تا برای بیمار اثربخش و ایمن باشد.
اگر هنگام برخاستن از جا مداوم دچار سیاهی رفتن چشم، تاری دید یا سبکی سر میشوید، در تهران نورو کلینیک (نیاوران، چهارراه کامرانیه) زیر نظر دکتر ناصر مهربان، با معاینهٔ دقیق تخصصی و ارزیابی سیستم عصبی علت اصلی را شناسایی و درمان میکنیم.
دیدگاهها
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است. اولین نفر باشید.